Lian Orluli – 19 Fevereiru 2026-komunidade Postu Maubessi obrigadu faan iha trotoar leten tanba espasu merkadu limitadu. Sira reklama katak laiha opsaun seluk atu buka moris no sustenta sira nia família.
Elizia Da Costa, vendedór sira barak liu maka feto-faluk sira ne’ebé depende ba sira nia fa’an iha mesrkado hodi sustenta ba sira nia moris. Durante ne’e iha difikuldade atu hetan fatin iha merkadu tanba fatin ne’ebé disponivel aluga tiha ona husi vendedór sira seluk, inklui rezidente husi área Bobonaro.
“Ami fa’an iha ne’e hodi fó han ami nia oan sira no selu sira nia eskola.ami mos hakarak faan iha merkadu laran maibe’e fatin laiha ona, merkado ne’e kloot liu, tanba ne’e ami husu ba governu atu harii merkadu ne’ebé loloos nune’e ami bele fa’an ho seguru,” Elizia Nudar Vendedor ida Iha Trotoar dehan.
Tuir nia, kondisaun merkadu atuál ne’e klo’ot tebes. Aleinde fasilidade ne’ebé la adekuadu, sosa-na’in sira ladún tama iha área merkadu. Ida-ne’e halo vendedór sira laran-rua atu fa’an iha merkadu laran tanba tauk Produtu sira estragus hotu.
“Ami hein katak governu sei mai diretamente hodi hare’e dala idan tan kondisaun sira iha terrenu no bele halo konseitu merkadu ne’ebé loos ba Maubessi, nune’e ami labele faan iha trotoar leten. Se ami la fa’an, ami labele moris,” afirma reprezentante komunidade nune’e mos hanesan Vendedores ida iha Trotoar ne’e.
Lideransa Komunitariu Suku Maubisse Wilson Nivio hatete katak sira hasoru dilema ida hodi regula vendedór sira. Iha parte ida, prezensa vendedór iha trotoár, sira viola orden públika. Maibé iha parte seluk, vendedór sira presija faan atu moris hodi responde ba sira nia família.
“Merkadu Maubessi konsidera hanesan sentru ba atividade komérsiu nian tanba nia lokalizasaun estratéjiku iha estrada boot ida. Atividade komérsiu ne’ebé habelar iha trotoár konsidera tebes fó perigu ba seguransa vendedór sira no utilizadór estrada nian, ami hantene ida ne’e fó impaktu mos ba imajen área nian, ami mos atu muda sira faan iha merkadu laran , maibe’e espasu ne’e maka kloot. bainhira obriga faan iha laran, sira lakon produtu agrikola sira tanba barak maka aat ka estragus hotu, tanba konsumedores sira la sosa”. Dehan xefe suku Maubisse
Nia hatutan antes ne’e, merkadu iha Maubessi rame de’it iha loron Domingu no Kinta. Maibé agora, atividade sosa no fa’an akontese kuaze loron-loron. Vendedor sira ne’ebé faan la’os deit husi Maubessi, maibe mai mos husi munsipiu seluk hanesan Aileu, Manufahi, Hato-Bulico, no Turiscai.
“Ita hasoru dilema ida hodi regula vendedór sira. Iha parte ida, prezensa vendedór sira iha trotoár sira ne’e viola orden públika. Maibé iha parte seluk, vendedór sira obrigado faan iha trotoar atu hatutan moris no responde ba sira nia família kada loron” nia hatutan.
Lideransa komunitariu Maubisse Rekomenda ba governu tau proridade ba Merkadu Maubisse tanba okupa estrda protukolu, Governu tenke tau osan ida ne,ebe boot ho planu boot ne’ebe mak diak ho kolidade nune’e bele akumula vendedores sira fan sasan iha fatin ida.
“Maubessi sai hanesan sentru ida tanba estrda protokolu, ita hare katak kondisaun sira hanesan ne,e la diak ho imajen ne,ebe la diak tebes, ita fila fali ba kotuk oinsa mak governu bele tau proridade para bele tau osan ida ne’ebe boot ho palnu ne’ebé mak diak ho kolidade atu nune’e bele akumula ita nia emar sira fan sasan iha fatin ida. Planu tau tia ona no deskuti ona iha PIDM Munispiu tanba ho orsamentu ne’ebe mak kiik, por volata de rihun rua nulu resin deit, ne’e labele atu responde ba merkadu ne’e, ita hare katak ida ne,e ita foin mak halo rohan ida, tanba ne’e presiza halo mos estudu ida klean,” xefe Suku Wilson rekomenda
Tuir relatóriu prepara ona planu dezenvolvimentu merkadu ho alokasaun orsamentu inisiál por volta de Rihun Rua Nulu Resin, maibé konsidera ki’ik liu atu hatán ba nesesidade ne’ebé iha. Komunidade hein katak governu sei halo estudu klean no tau prioridade ba dezenvolvimentu merkadu rejional ne’ebe reprezentativu liu husi programa ne’ebe planeadu no sustentavel anivel Munisipal.
Jornalista : Odelia
Editor: Clementina Fatima



































