Lian Orluli-Hato-Mera, 5 Setembru 2026 — Gerasaun foun husi Uma Lisan Besunu reativa fila fali uma lisan ne’e liu husi serimónia tau fatuk dahuluk ba konstrusaun Uma Lisan Besunu iha Hato-Mera Ainaro.
Inisiativa ne’e iha objetivu atu preserva no reativa kultura, lisan no istória husi uma lisan, nune’e bele halibur hamutuk fali oan mane no oan feto husi Uma Lisan ‘Besunu’, inklui família no maunalin sira husi Lorosa’e no Loromonu.
Respeitu ba Konstituisaun no kultura
Portavoz husi Maun Alin Uma Lisan Besunu, Abilio de Araújo Soares, hateten katak objetivu hari Uma Lisan Besunu iha baze legal iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste, Artigu 2, númeru 4, ne’ebé tau énfaze ba respeitu no protesaun ba kultura no lisan Timor-Leste, desde kultura no lisan ne’e la kontra lei inan no lei sira iha Timor-Leste.
Tuir nia, reativasaun Uma Lisan Besunu la’ós de’it kona-ba konstrusaun edifísiu ida, maibé importante liu mak halibur família no jerasaun foun, atu sira bele koñese malu no komprende kle’an liu tan sira nia istória no identidade.
“Objetivu mak atu reativa fila fali uma lisan, hodi halibur uma lisan nia oan, tantu maun alin no feto san uma-mane, husi Lorosa’e no Loromonu no husi fatin sira seluk, atu bele koñese malu kle’an liu tan,” hateten Abilio.
Uma Lisan Be’e Sunu no nia istória
Abilio esplika katak istória loos kona-ba Uma Lisan Besunu presiza kontinua konta ba jerasaun foun. Maibé, tanba avo-bela sira barak ona mate, istória barak la hetan oportunidade atu transmite diretamente ba jerasaun agora.
Tuir istória no informasaun ne’ebé família simu husi jerasaun sira liubá, naran Besunu iha ligasaun ho identidade no istória importante husi uma lisan ne’e.
Uma Lisan Besunu mos konsidera hanesan uma lisan ne’ebé iha ligasaun ho ema sira ne’ebé partisipa iha luta no movimentu polítiku iha Timor-Leste.
Entre figura sira ne’ebé família konsidera importante mak saudozu Komandante Venancio Feraz no saudozu Januario Lekas, ne’ebé, tuir família, oferese sira nia an durante tinan 24 hodi defende Timor-Leste iha tempu okupasaun.
Familia mos temi figura polítika hanesan Doutor Jacob Xavier no Bernardino Xavier. ne’ebé konsidera parte husi istória no identidade Uma Lisan Besunu.
Reativasaun depois uma lisan sunu
Tuir informasaun husi família, Uma Lisan Besunu hari ona iha tempu uluk no hari fali dala rua depois invazaun Indonézia iha 1975. Maibé, uma lisan ne’e ikusmai sunu no estraga iha 30 Dezembru 2024.
Depois husi eventu ne’e, gerasaun foun husi família hahú planeamentu atu reativa fila fali Uma Lisan Besunu. Planu ne’e to’o iha faze importante ida bainhira, iha 5 Setembru 2026, família halo serimónia tau fatuk dahuluk hodi hahú konstrusaun fali uma lisan.
Konstrusaun husi família no apoiu institusionál
Abilio hateten katak orsamentu ba konstrusaun Uma Lisan Besunu mai prinsipálmente husi oan mane no oan feto husi Uma Lisan Besunu rasik, ho kontribuisaun husi família sira.
Inisiativa ne’e mos hetan apoiu husi Governu, liu husi Direksaun Municipal MSSI iha Munisípiu Ainaro.
Ba família, reativasaun Uma Lisan Besunu iha signifikadu boot, tanba uma ne’e bele sai fatin ida atu jerasaun foun aprende, rai no transmite istória, kultura no lisan ba jerasaun sira tuirmai.
Rai istória ba jerasaun foun
Gerasaun foun hateten katak Uma Lisan Besunu la’ós de’it estrutura fisiku ida, maibé mos símbolu memória, unidade no identidade família.
Tanba ema antigu sira ne’ebé hatene istória diretamente barak ona mate, responsabilidade agora iha liman jerasaun foun atu rekonstrui uma no, iha tempu hanesan, rekonstrui no preserva istória ne’ebé liga família no luta ba Timor-Leste.
Reativasaun Uma Lisan Besunu espera bele sai dalan ida hodi halibur hamutuk fali oan mane, oan feto, maunalin no família sira husi ne’ebé namkari iha Timor-Leste, hodi hametin relasaun família no garante katak istória no lisan la lakon ba jerasaun sira tuirmai.
Estruktura Uma Lisan Iha aldeia Hato-mera ne’ebé kompostu iha Uma Lisan 13
- Uma Mai-laku
- Uma Ber-mau
- Uma Lessu
- Uma Ser-meta
- Uma Lak-meta
- Uma Hun Bei
- Uma Sos-mali
- Uma Ber-bei Ria
- Uma Ber-bei Tos
- Uma Besunu
- Uma Ber Hunu
- Uma Hun-lai
Jornalista: Lucya/Delia
Editor : Clementina Fátima





































