Lia-fuan Finadu, mai husi lian Latino, Signifika fin ga (hotu ona) Portuguesa adopta Lian ne’e ba Portugues liu husi Verbu Finar ho forma partisipiu pasadu katak finado. Lian english katak, All Souls Day.
Finado katak, hotu ona ga mate ona, to’o limitasaun ona, to’o ona nia Rohan. Tamba, Planu Maromak nian emamoris no ema ne’e mos sei mate maibe ema ida nia mate, nia an mos labele hatene ida ne’e mak misteriu.
Hahu kedas husi Sekulu II, iha ona sinal katak, ema sarani hotu, reza ba sira nia maluk ne’ebe mate ona, no Vizita sira nia rate.
Nune’e, lakleur deit Igreja Katolika, tau ida ne’e ba Kustume tradisaun iha momentu sekulu V, sai nudar aktu ida hodi hatoman tiha an katak dedika loron ida ne’e, kada tinan hodi selebra no reza ba matebian sira nia klamar kada Familia iha uma kain ida.
Iha momentu ne’eba seidauk iha data fixu ba loron finadu. Iha Sekulu XIII maka responsavel Igreja sira hili Universaliza Loron 2 fulan Novembru, nudar data fixu, no obrigatoriu komemora loron finadu iha mundu katoliku tomak.
Hili data ne’ebe tuir kedas loron Selebrasaun ba Santu hotu² maka iha loron 1 de Novembru.
Tuir Istoria nia Orijen iha leten, loron 2 fulan Novembru, nudar feriadu Katoliku ba ema Sarani hotu hodi reza ba sira ne’ebe mate tiha ona ga fim da Vida ba sira nia moris iha mundu ne’e. (Finadu Fin ga Rohan ba Moris).
Ba Nasaun ne’ebe dominante ho sarani katoliku adopta mos loron ne’e ba feriadu nasional Inklui Timor Leste no mos ba Nasaun sira seluk.
Uluk liu iha tempu Kolonizasaun Portuguesa, ita nia beiala sira sei Jintiu hela, no ita nia fiar sei (Animizmu) ba we’e matan lulik, Fatuk, Ai no Foho Lulik sira nst).
Nune’e, ita seidauk no la komemora loron ne’e. Maibe, hafoin Portugal ukun tiha ita no koloniza rai Timor no haklekar fiar katoliku no hahu fo Sarani ema sira, maka ita mos foin hahu selebra loron ne’e.
Ema sira ne’ebe sarani ona, mak mate no hakoi tiha tuir tradisaun no kultura katoliku ninian.
Ohin loron tradisaun ida ne’e buras ba beibeik iha ita nia kultura no grupu, etniku ida-idak selebra kahur ho lisan lokal ne’ebe iha.
Hakarak dehan tan katak, finadu ne’e aktividade ida sarani katolika halo ziara ga vizita ba rate maluk sira ne’ebe fila hikas ba aman nia kadunan Santo.
Hein katak ho introdusaun ida ne’e bele ajuda ita atu kompriende lolos, kona ba lia-fuan, ga loron FINADO.
Mai ita ba vizita no hasa’e orasaun iha loron 2, fulan novembro nudar loron ba ita hotu nia matebian sira iha ita rain Timor Leste.
Ita mos tenki valoriza nafatin kultura Timor Leste, no Tradisaun kultura Katólika Timor-Leste nian.
