Lian Orluli,21 Miau – Planu atu harii gruta relijioza ida iha área turizmu komunitáriu Quilelo hamosu ona opozisaun hosi juventude lokál no líder komunitáriu sira. Sira fiar katak governu no igreja foti ona asaun unilateral lahó konsulta nakloke ho rezidente sira ne’ebé maka independentemente proteje no jere área ne’e.
Quilelo kleur ona koñesidu hanesan destinu turizmu naturál bazeia ba komunidade ne’ebé nakloke ba grupu hotu-hotu. Ida-ne’e la’ós de’it serve hanesan espasu rekreasaun ba rezidente lokál sira maibé mós hanesan destinu favoritu ba vizitante sira ne’ebé mai atu goza ninia istória úniku no paizajen naturál ho gratuita.
Maibé, iha loron hirak liubá, mosu informasaun katak governu, hamutuk ho autoridade igreja nian, planeia atu harii gruta relijioza foun ida iha fatin refere. Desizaun ida-ne’e hamosu kedas preokupasaun hosi rezidente sira, tanba ema haree katak ida-ne’e bele muda identidade Quilelo nian hosi destinu turizmu komunitáriu ba destinu turizmu relijiozu.
Natalino Magno de Araujo nu’udar joven ida ne’ebé durante ne’e ativu jere área turizmu Quilelo, subliña katak nia la’ós kontra relijiaun, maibé kestiona liu diresaun polítika governu nian, ne’ebé nia fiar katak konfunde hela funsaun espasu públiku komunitáriu ho símbolu relijiozu sira.
“Karik fatin ne’e dezigna ona hanesan fatin turizmu relijiozu dezde inísiu, ami sei la kontra. Maibé Quilelo koñesidu hanesan fatin turizmu komunitáriu ne’ebé ema hotu bele vizita. Governu no igreja tenke bele distinge entre turizmu komunitáriu no turizmu relijiozu,” Natalino subliña ba jornalista sira.
Nia esplika katak durante tinan barak, komunidade voluntariamente mantein fatin ne’e lahó intervensaun signifikativu ruma hosi governu. Vizitante sira livre atu mai hodi goza natureza, halimar iha bee tuda ne’e, halibur, ka deskansa de’it lahó restrisaun ruma bazeia ba identidade relijioza.
Nia fiar katak konstrusaun gruta relijioza ida risku atu muda karakter hosi espasu públiku ne’ebé uluk inkluzivu.
“Ami la’ós anti-relijiaun. Maibé bainhira símbolu relijiozu sira harii iha espasu turizmu komunitáriu sira, signifikadu muda ona fatin ne’e. Ema sira sei haree fatin ida-ne’e ho maneira oinseluk. Ida-ne’e maka buat ida ne’ebé presiza konsiderasaun sériu”, nia hatete.
Natalino mós kestiona kona-ba transparénsia prosesu foti desizaun nian. Tuir nia, komunidade ne’ebé jere área ne’e nunka ofisialmente envolve iha diskusaun ka konsulta públiku kona-ba projetu ne’e.
Deklarasaun hanesan hato’o husi Xefe suku Luis Colasu no Komunidade Suku Maulu,. Nia konfirma katak igreja no governu liu husi Auotidade Munisipiu nian halo ona inspesaun ba fatin ne’e hanesan parte ida hosi planu dezenvolvimentu gruta nian. Maibé, nia subliña katak área ne’e hanesan espasu komunidade nian no labele halo unilaterál de’it.
“Los duni katak iha planu atu halo gruta ida iha ne’e. Maibe governu mos tenki rona opiniaun husi komunidade, joven sira, no vizitante sira ne’ebe durante ne’e proteje hela fatin ida ne’e,” dehan Luis.
Lideransa komunitariu ne’e rekoñese katak maioria ema ne’ebé nia rona la konkorda ho planu ne’e. Nia fiar katak rezidente sira nia aspirasaun tenke sai konsiderasaun primária molok projetu ne’e la’o.
Polémika ida-ne’e mós hamosu pergunta sira ne’ebé luan liu kona-ba diresaun dezenvolvimentu turizmu lokál nian. Rezidente barak fiar katak governu foka liu ba projetu nia simbolizmu duké hadi’a fasilidade báziku sira ne’ebé vizitante sira presiza.
Vizitante ida, Particio, hatete katak Quilelo nia atrasaun prinsipál maka iha nia beleza naturál no valór istóriku, la’ós iha dezenvolvimentu foun sira ne’ebé muda área nia identidade.
“Ami mai tanba ami rona kona-ba istória no uniku hosi fatin ne’e. Importante liu maka tuir loloos oinsá prezerva nia natureza sira no jere di’ak liu tan”, nia hatete.
Nia sujere governu prioritiza apoiu fasilidade sira hanesan área saneamentu, área deskansa, no kafetaria sira hodi apoia ekonomia lokál, envezde harii símbolu sira ne’ebé bele hamosu debate sosiál.
Iha polémika nia leet, seidauk iha esplikasaun ofisiál hosi governu kona-ba baze ba estudu konstrusaun gruta nian, fonte finansiamentu projetu nian, ka rezultadu sira hosi konsulta sira ho komunidade ne’ebé hale’u.
Ba ema Mau-ulo no Ainaro sira, kestaun ne’e la’ós de’it kona-ba dezenvolvimentu fíziku, maibé kona-ba sé maka iha direitu atu determina identidade espasu públiku ida nian: komunidade ne’ebé mantein no apoia durante tinan barak, ka desizaun husi elite sira ne’ebé mai lahó diálogu nakloke.
Jornalista : Carla/ Lucia /Elfiana
Editor : Clementina Fatima
